નાથદ્વારા – સંપૂર્ણ નગરી ‘ઠાકોરજીની હવેલી’ ની ચારે બાજુ વસે છે – જાણો સંપૂર્ણ માહિતી

રાજસ્થાનમા ઉદયપુરના ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલું નાથદ્વારા એ શ્રીનાથજીનું એક નાનકડું શહેર છે! બનાસ નદીના કિનારે આવેલું એક એવું શહેર જ્યાં નાથ દ્વારા તેમજ શ્રીનાથજી સમાન થઈ જાય છે. સંપૂર્ણ નગરી ‘ઠાકોરજીની હવેલી’ ની ચારે બાજુ વસે છે.

Image Source

‘ઠાકોરજીની હવેલી’! જીહા, નાથદ્વારા મંદિરને ભક્તો આ નામથી બોલાવે છે. આ મંદિર વિષ્ણુના કૃષ્ણ અવતારના શ્રીનાથજી સ્વરૂપને સમર્પિત છે. નાથદ્વારા એક પ્રકારે વ્રજભૂમિનું આ નગરીમાં અવતરણ છે. જીહા, કૃષ્ણ તેમજ કૃષ્ણલીલાની ભૂમિ વ્રજભૂમિનું નાનકડું રૂપ છે નાથદ્વારા.

કૃષ્ણનો શ્રીનાથજી અવતાર:

Image Source

શ્રીનાથજીની મૂર્તિઓ અને ચિત્રોમાં તેમને હંમેશા ગોવર્ધન પર્વતને તેમના ડાબા હાથ થી ઉચકેલો તથા જમણા હાથની કટી પર જોડેલો બતાવવામાં આવે છે. આ ચિત્રણ તે ઘટનાની યાદીમાં છે જ્યારે કૃષ્ણ એ ઇન્દ્રનો ગર્વ ઉતારવા માટે ગોવર્ધન પર્વતને ડાબા હાથની ટચલી આંગળી પર ઉપાડ્યો હતો તથા અતિવૃષ્ટિ થી બચાવવા માટે વ્રજવાસીઓને તેની નીચે આશરો આપ્યો હતો. આ બનાવને લીધે કૃષ્ણ ને ગોવર્ધન ગિરધારી પણ કેહવામા આવે છે. ગોવર્ધન ગિરધારી અથવા ગોવર્ધન પર્વતને ધારણ કરનારા!

નાથદ્વારામાં કૃષ્ણના બાળ સ્વરૂપની પૂજા થાય છે. ઠાકોરજીની હવેલીની બધી ક્રિયાકલાપ એક ૭ વર્ષીય બાળકની ચારેબાજુ કેન્દ્રિત રહે છે. તેની સાથે એવો વ્યવહાર કરવામાં આવે છે જેમ એક માતા પોતાના બાળક સાથે કરે છે. જેમ માતા પોતાના બાળક નો શૃંગાર કરે છે, તેને ભોજન કરાવે છે. નગરવાસીઓ માટે આ એક મંદિર નહી, પરંતુ શ્રીનાથજી નું નિવાસ્થાન છે. તેથી તેઓ તેને મંદિર નહીં, પરંતુ ઠાકોરજીની હવેલી કહે છે. હવેલી ની ટોચ પર આવેલા કળશ અને ચક્ર, આ બે જ એવા ચિહ્નો છે જેને જોઈને તેને મંદિર કહી શકાય છે.

શ્રીનાથદ્વારાના શ્રીનાથજી મંદિરનો ઇતિહાસ:

Image Source

કહેવામાં આવે છે કે સત્તરમી સદીના અંતમાં ઔરંગઝેબ બધા હિંદુ મંદિરોનો નાશ કરવાના અભિયાન પર હતો. તેનાથી બચવા માટે, શ્રીનાથજીની મૂર્તિને રથમાં બેસાડીને મથુરાની નજીક આવેલા ગોવર્ધન માં સ્થળાંતરિત કરીને આગ્રા લઈ ગયા હતા. ત્યારબાદ તેના રથને દક્ષિણ દિશામાં આગળ વધારવામાં આવ્યું. કહેવામાં આવે છે કે નાથદ્વારા પહોંચતા જ રથના પૈડા થંભી ગયા. ભક્તોએ તેને સંકેતમાં યુ.કે ભગવાન કૃષ્ણ અથવા ભગવાન શ્રીનાથજી એ અહીં રહેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. તેના માટે હવેલીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ઈ.સ. ૧૬૭૨થી તેઓ અહીં નિવાસ કરી રહ્યા છે. મેવાડના મહારાણાઓએ મંદિરને સંરક્ષણ પ્રદાન કર્યું હતું.

જે રથ ઉપર તેઓ નાથદ્વારા આવ્યા હતા, તે રથ તમે અત્યારે પણ મંદિરનાં પરિસરની અંદર જોઈ શકો છો. શ્રીનાથજીની મૂર્તિ કાળા ભારતના એક શીલાખંડ પર કોતરવામાં આવી છે.

ભક્તોનું માનવું છે કે, જ્યારે તેમના માટે આ મંદિર બંધાઈ જશે ત્યારે શ્રીનાથજી તેમની વ્રજભૂમિ અથવા ગોવર્ધન જરૂર પાછા ફરશે.

નાથદ્વારા મંદિર તેમજ તેમની વિધિ:

Image Source

મંદિરના પૂજારીઓ માંથી એક, હર્ષ પાંડેજી એ મને મંદિર જોવાની કૃપા કરી. તેમણે મને મંદિરના બધા ભાગો તથા મંદિરમાં કરવામાં આવતી દૈનિક વિધિઓ વિશે પણ જાણકારી આપી. મંદિરની દૈનિક પ્રવૃત્તિઓ પૂર્ણ કરતા અધિકારીઓ પાસેથી મેં ભેટ કરી.

પાંડેજી એ મને ભક્તિનો પુષ્ટિમાર્ગ સમજાવ્યો તથા વલ્લભાચાર્યના વંશની જાણકારી આપી જે આ મંદિરની સંભાળ રાખે છે.

તેમણે મને મંદિરના જુદા જુદા ઓરડાઓ પણ બતાવ્યા છે આ રીતે છે:

  • દૂધ ઘર- દૂધ સંગ્રહ રૂમ
  • પાન ઘર-સોપારી પાનનો સંગ્રહ રૂમ
  • મિસરી ઘર- મિસરી નો સંગ્રહ રૂમ
  • પેડા ઘર- પેડાનો સંગ્રહ રૂમ
  • ફુલ ઘર- ફૂલનો સંગ્રહ રૂમ
  • રસોઈ ઘર-રસોઈ રૂમ
  • ઘરેણા ઘર-ઘરેણાઓ નો રૂમ
  • અશ્વશાળા- ઘૂડશાલ
  • બેઠક-બેસવાનો રૂમ
  • ઘંટી -સોનુ તેમજ ચાંદી દ્વારા નિર્મિત ઘંટી જેનો અત્યારે પણ મંદિરનું ભોજન બનાવવામાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

Image Source

શ્રીનાથજીના દર્શન:

ભક્તો મંદિરમાં શ્રીનાથજીના આઠ જુદા જુદા દર્શન કરી શકે છે. આ આઠ દર્શન બાળક શ્રીનાથજીની એક દિવસની આઠ વિભિન્ન પ્રવૃત્તિઓ તથા તેને અર્પણ આઠ ભોજન બરાબર છે. કૃષ્ણ અને અહીં એક મૂર્તિ નહીં પરંતુ એક જીવતું જાગતું બાળક માનવામાં આવે છે. એક બાળકની જેમ તેને સવારે ઉઠાડવામાં આવે છે, ખવડાવવામાં આવે છે અને સ્નાન, શૃંગાર,ક્રીડા તેમજ નિંદ્રા જેવી દૈનિક ક્રિયાઓ કરાવવામાં આવે છે. શ્રીનાથજીના આ આઠ દર્શનો ભક્તો આ રીતે કરી શકે છે:

મંગળા દર્શન:

આ દિવસનો પ્રથમ દર્શન છે. આ દર્શન માટે મંદિરનો મુખ્ય દ્વાર ખોલવામાં આવતો નથી કેમકે બાળ કૃષ્ણ હજુ ઉંઘમાંથી ઉઠ્યા છે. આ સમયે જરૂરી છે કે બાળક શ્રીનાથજીનું ધ્યાન ભટકે નહીં તથા તેનું મન બહાર રમવા માટે જવું જોઈએ નહીં. આજ રીતે તે બહાર ભેગા થયેલા ભક્તોની ભીડથી વિચલિત ન થાય. ઋતુ મુજબ તેમને વસ્ત્રો પહેરાવવામાં આવે છે, ગ્રીષ્મ ઋતુમાં હળવા સુતરાઉ વસ્ત્ર તથા શિયાળાની ઋતુમાં ગરમ ઉનનાં વસ્ત્ર. ત્યારબાદ,રાત્રિના અંધારાની દુષ્ટાત્માઓને દુર કરવા માટે આરતી કરવામાં આવે છે.

શૃંગાર દર્શન:

મંગળા દર્શન ના એક કલાક પછી શ્રીનાથજીનો શૃંગાર કરવામાં આવે છે. તેને સુંદર વસ્ત્રો તેમજ આભૂષણો દ્વારા શણગારવામાં આવે છે. શણગાર વખતે તેમને દર્પણ બતાવવામાં આવે છે જેથી તે પોતાને જોઈ શકે. તેમને સુકામેવા તેમજ મિષ્ટાન અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ બધા પછી જ તેમને તેની પ્રિય વાંસળી આપવામાં આવે છે.

ગ્વાલ દર્શન:

આ સમયે ભગવાન શ્રીનાથજી ને સમાચાર આપવામાં આવે છે કે તેમના ગૌશાળાની બધી ગાયો સ્વસ્થ છે. શ્રીનાથજી ને માખણ મિસરી તથા બીજા દૂધના બનેલા ખાદ્ય પદાર્થો આપવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સમયે તેઓ તેમના મિત્રો સાથે રમે છે.

રાજભોગ દર્શન:

આ સંપૂર્ણ દિવસની સર્વાધિક વિસ્તૃત આરતી છે જ્યારે બાલ ગોપાલને દિવસનું મુખ્ય ભોજન આપવામાં આવે છે. મારું સૌભાગ્ય હતું કે રાજભોગ દર્શન વખતે હું મંદિરમાં હાજર હતી. સર્વત્ર સુગંધિત પદાર્થોનો છંટકાવ કરતા છત પરથી આ દર્શનની જાહેરાત કરવામાં આવે છે. આ દર્શન ઉપરાંત પછીના ત્રણ કલાક મંદિર બંધ રાખવામાં આવે છે જેથી ભગવાન થોડો આરામ કરી શકે.

ઉત્થાપન દર્શન:

બપોરના સમયે, બાળ શ્રીનાથજીને, નિંદ્રા ઉપરાંત શંખ દ્વારા ઉઠાડવામાં આવે છે. આ દર્શન સંકેત ગોવાળો તેમજ ગાયોનો ઘરે પાછા ફરવાનો સમય છે.

ભોગ દર્શન:

આ દર્શન વખતે સ્વામિનીજી ને હળવું ભોજન આપવામાં આવે છે. આશ્ચર્યચકિત ના થાવ? અહીં સ્વામિનીજી રાધાજી છે કે પછી કદાચ યમુનાજી છે. તેમને અહીં શ્રીનાથજી સાથે દર્શાવવામાં આવે છે. પુષ્ટિમાર્ગના અનુયાયીઓ યમુનાજીને જ શ્રીનાથજીની પટરાણી માને છે.

આરતી:

આ દર્શન સંધ્યા સમયે થાય છે જ્યારે ભગવાન ગોવાળ રૂપે જંગલમાં ગાયો ચરાવીને ઘરે પાછા ફરે છે. ત્યારે માતા તેના પર પડેલી કોઈ પણ દુષ્ટઆત્માના પડછાયાને દૂર કરવાના હેતુથી તેની આરતી કરે છે. તેને હળવું ભોજન આપવામાં આવે છે. તેમને તેની વાંસળી આપવામાં આવે છે જેનાથી તે સ્વયં તેમજ ત્યાં હાજર રહેલા લોકોનું મનોરંજન કરે છે.

શયન:

હવે નિંદ્રાનો સમય થઈ ચૂક્યો છે. તેની જાહેરાત રસોઈયાને બીજા દિવસે ઝડપથી આવવાની સુચના દ્વારા કરવામાં આવે છે. ભોજન સાથે પાન બીડા અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ દર્શન વર્ષમાં ફક્ત છ મહિના જ કરવામાં આવે છે એવી માન્યતા છે કે વર્ષના બાકીના છ મહિના શ્રીનાથજી વ્રજવાસીઓને દર્શન આપવા માટે વ્રજમાં ચાલ્યા જાય છે.

બધા દર્શનના દિવસે યોગ્ય રાગ રાગીની ગવાઈ તેમજ વગાડવામાં આવે છે. દરેક દર્શન માટે સંબંધિત ભક્તિ કવિઓ છે. તેના વિશે તમે મંદિરની વેબસાઈટ પરથી જાણકારી મેળવી શકો છો.

મને રસોઇઘરની અંદર પણ જોવાનો અવસર મળ્યો. મેં જોયું કે ભક્તો ઘણી બધી તરકારી સાફ કરી તેને કાપી રહ્યા હતા.પાંડેજી એ મને જણાવ્યું કે મંદિરમાં ભગવાનને અર્પણ કરવાના હેતુથી ફક્ત સ્થાનીય મોસમી ભાજી તરકારી જ બનાવવામાં આવે છે. આ ભોજન શ્રીનાથજીની સેવા કરનારા પૂજારીઓ તેમજ તેમના પરિવારજનોને પણ પીરસવામાં આવે છે.

પિછવાઈ ચિત્રકલા તેમજ અન્ય કલાત્મક પ્રવૃત્તિઓ:

Image Source

શ્રીનાથજીની કાળી મૂર્તિએ એક નવી ચિત્રકલાની શૈલીને જન્મ આપ્યો જેને પિછવાઈના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. પિછવાઈ ચિત્રકલાનો અર્થ છે પાછળ લટકાવવુ. તેને નાથ દ્વારા ચિત્રકારી પણ કહેવામાં આવે છે કેમકે આ પ્રકારની ચિત્રકલાનો સંબંધ નાથદ્વારા સાથે જોડવામાં આવે છે.

પિછવાઈ ચિત્ર મોટા આકારના ચિત્ર હોય છે જેને પ્રાકૃતિક રંગોનો ઉપયોગ કરી સુતરાઉ કપડાં ઉપર કરવામાં આવે છે. કૃષ્ણ લીલાઓનું ચિત્રણ કરતા આ ચિત્રો અને ભગવાન શ્રીનાથજીની મૂર્તિની પાછળ લટકાવવામાં આવે છે. જ્યારે તમે અહીંની સડકો ઉપર ફરશો ત્યારે તમને અહીં ઘણા ચિત્રકાર કાગળ, લાકડા અથવા કાપડ પર ચિત્રકારી કરતા જોવા મળશે. આ ચિત્રોની વિષયવસ્તુ હંમેશા શ્રીનાથજી જ હોય છે. પિછવાઈ ચિત્રકારીની શૈલીને મેવાડના સૂક્ષ્મ ચિત્રકારી શૈલીની જ એક શાખા માનવામાં આવે છે. ફક્ત તફાવત એ ચિત્રકારીનું માધ્યમ છે જે પિછવાઈ ચિત્રકલામાં કાપડ છે.

આ ચિત્રકલામાં મુખ્યત્વે કાળા તેમજ સોનેરી રંગોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

કહેવામાં આવે છે કે મોગલ સામ્રાજ્યના સમયમાં મૂર્તિપૂજા ઉપર પ્રતિબંધ કરવામાં આવ્યો હતો. ભક્તો શ્રીનાથજીની છબીને રંગો દ્વારા કપડા ઉપર રંગતા હતા તેમજ તેમની પૂજા કરતા હતા. પાછળથી આ ચિત્રકળા શૈલી એક મહત્વપૂર્ણ કલા શૈલીમાં બદલાઈ ગઈ.

મંદિરની દિવાલો પર ચિત્રકારી:

Image Source

મંદિરની દિવાલો પર બનાવેલા રંગબેરંગી ચિત્રોએ પણ મને આકર્ષિત કરી. તેમાંથી અમુક ચિત્રો તમે મંદિરની બહાર આવેલા માર્ગની દીવાલો પર પણ જોઈ શકો છો. નાથદ્વારા ની મુલાકાત મે દિપાવલી પહેલા તરત લીધી હતી. આ સમયે મંદિરની બધી દીવાલોને રંગવાનું કામ કરવામાં આવે છે મેં અહીં ઘણા ચિત્રકારોને બેસીને મંદિરની દિવાલો પર નવીન ચિત્રકારી કરતા જોયા. તેઓ દિવાલની નવી સફેદ સપાટી પણ રંગબેરંગી ચિત્રો બનાવી રહ્યા હતા.

આ વાર્ષિક નીયમ દર્શાવે છે કે આ એક જીવંત મંદિર છે, જેની નિયમપૂર્વક વાર્ષિક જાળવણી કરવામાં આવે છે. મે જ્યારે એક અધિકારી પાસે જુના ચિત્રો વિશે જાણવાની ઇચ્છા કરી ત્યારે તે હસવા લાગ્યો. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે અમારા ચિત્રકારો દર વર્ષે નવી ચિત્રકારી કરે છે તો તેઓને જુના ચિત્રો સાચવીને રાખવાની શું જરુર છે? તેના જવાબે મને વિચારમાં પાડી દીધો. મંદિરની આ ચિત્રકલા શૈલી તેમજ તેમાં કુશળ ચિત્રકારોના સંરક્ષણનું શું આ સર્વોત્તમ માર્ગ નથી? ચિત્રકારોને હંમેશા આજીવિકા મળતી રહેશે અને દીવાલો પર ચિત્રો પણ હંમેશા નવા હશે.

મંદિરની બહાર મને એક ચિત્રકાર મળ્યો જે લાકડા પર શ્રીનાથજીની ત્રિપરિમાણીય છબી બનાવી રહ્યો હતો.

રસ્તામાં તેવા કલાકારોને પણ મળી જે ચોખાના દાણા પર તમારું નામ લખી શકે છે. મારું અનુમાન હતું કે આ એક મુશ્કેલ કાર્ય છે, પરંતુ તે કલાકારોએ બે મિનિટમાં જ મારું નામ એક દાણા પર લખી દીધું. હા, તે દાણાની સાચી તસવીર કેમેરામાં લેવા માટે મને ઘણી મિનિટો લાગી.

નાથદ્વારાની ફુદીનાની ચા:

Image Source

ઠાકોરજીની હવેલી ની ચારેબાજુ શેરીઓમાં તમને ઘણી ગાડીઓ દેખાશે જે ફુદીનાવાળી ચા વેચે છે. તેઓ ફુદીનાની ચા અલગ આકારની કુલડીમાં પીવડાવે છે. આ એક સામાન્ય ચા છે જેને તાજા ફુદીનાના પાનથી સ્વાદિષ્ટ બનાવવામાં આવે છે. આનાથી વધારે તાજગીભરી ચા મે આજે થી પહેલા ક્યારેય પીધી ન હતી. ફુદીનાના તાજાં પાન તમારી જીભમાં સ્વાદ ઉમેરે છે. થાક તેમજ નિંદ્રા સંપૂર્ણ રીતે અદ્રશ્ય થઇ જાય છે. મને જાણ નથી કે તેઓ કોઈ ખાસ ફુદીનાના પાંદડાનો ઉપયોગ કરે છે કે નહીં, પરંતુ તેમની ચા ખરેખર ખાસ છે.

તમે જ્યારે પણ અહીં આવો ત્યારે ફુદીનાની ચા ચોક્કસ પીજો.

નાથદ્વારાની હોટલો તેમજ અતિથિગૃહ:

Image Source

નાથદ્વારાની મુલાકાત વખતે હું એક નવનિર્મિત જસ્ટા હોટેલમાં રોકાઇ હતી. તે મંદિરની નજીક થોડા અંતરે આવેલી છે. બનાસ નદીની આસપાસ, એક ટેકરી પર લાક્ષણિક મેવાડી વાસ્તુશૈલીમાં બનેલું આ અતિથિગૃહ સમૃદ્ધ પ્રવાસીઓને બધી જ સુખ-સુવિધાઓ આપવા માટે સક્ષમ છે. જસ્ટા હોટેલની એક ખાસીયત જેણે મને ખૂબ જ પ્રભાવિત કરી તે જલપાન ગૃહ હતું, જ્યાં ફક્ત શાકાહારી ભોજન પીરસવામાં આવતું હતું. મારા જેવા શાકાહારી પ્રવાસીઓ માટે આ એક વરદાનથી ઓછું નથી જ્યાં આપણે મેનુમાં શાકાહારી ભોજન શોધવું ન પડે.

એક તીર્થ સ્થાન હોવાને લીધે અહીં અતિથિગૃહની ઉણપ નથી. સસ્તા અતિથિગૃહોથી લઈને જસ્ટા હોટેલ જેવા સમૃદ્ધ હોટલો સુધી ઘણા વિકલ્પો અહીં ઉપલબ્ધ છે.

નાથદ્વારા મુસાફરી માટે ના ઉપાયો:

  • તમે ઉદયપુરમાં રોકાઇ ને નાથદ્વારાની એક દિવસીય યાત્રા કરી શકો છો અથવા નાથદ્વારામાં પણ રોકાઇ શકો છો.જો તમે મંદિરની આખા દિવસની વિધિ જોવા ઈચ્છો છો તો નાથદ્વારામાં જ ઓછામાં ઓછા બે દિવસ સુધી રોકાવું ઉત્તમ રહેશે.
  • નાથદ્વારામાં રોકાય ને તમે હલ્દીઘાટી તેમજ એકલિંગીના પણ દર્શન કરી શકો છો. ચિત્તોડગઢ તેમજ બુંદી પણ અહીંથી દૂર નથી.
  • આ એક દેવનગરી છે. અહીંના રહેવાસીઓની ભાવનાને માન આપો જે હૃદયથી આ મંદિર સાથે જોડાયેલા છે તથા જેમનું જીવન ચક્ર મંદિરની આસપાસ જ ફરે છે. અહીંના કેટલાક રિવાજો તમારા માટે માન્ય ન હોય, પરંતુ તેમની પર શ્રદ્ધા રાખનારા લોકો માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
  • મંદિરના પરિસરમાં ફોટોગ્રાફી પર પ્રતિબંધ છે. મંદિરની અંદર કેમેરો તથા મોબાઇલ લઇ જવો નહીં.
  • જો તમને આ લેખ સારો લાગ્યો હોય તો તેને ફેસબુક પર જરૂર શેર કરો અને આ પ્રકારના અન્ય લેખ વાંચવા માટે જોડાયેલ રહો તમારી પોતાની વેબસાઈટ ફકત ગુજરાતી સાથે

જો તમને આ લેખ સારો લાગ્યો હોય તો તેને ફેસબુક પર જરૂર શેર કરો અને આ પ્રકારના અન્ય લેખ વાંચવા માટે જોડાયેલ રહો ફકત ગુજરાતી સાથે.

#Author: FaktGujarati Team

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *